“राज्यं धर्मेण तिष्ठति।”
(राज्य धर्म र न्यायमा टिक्छ।)
सबैभन्दा पहिले, नेपाली जनताको विश्वास प्राप्त गर्न सफल हुनु भएकोमा तपाईंहरू सबैलाई हार्दिक बधाई।
निर्वाचन जित्नु भनेको केवल एउटा सीट जित्नु मात्र होइन, जनताको मन जित्नु पनि हो। यस्तो जितलाई अत्यन्त सावधानी, संयम र जिम्मेवारीका साथ सम्हाल्नुपर्छ।
म यी विचारहरू एक साधारण गैरआवासीय नेपाली (NRN) का रूपमा व्यक्त गरिरहेको छु। करिब आठ दशकदेखि नेपालको राजनीतिक यात्रा देख्ने र कुनै हदसम्म भोग्ने अवसर पनि पाएको छु। यी वर्षहरूमा एउटा कुरा स्पष्ट देखियो। झण्डै हरेक दशकमा हाम्रो देशले कुनै न कुनै आन्दोलन, उथलपुथल, आशा र फेरि निराशाको चक्र पार गरेको छ।
यी सबै दशकहरूमा लोकतन्त्रको नाममा भ्रष्टाचार र कुशासन विस्तार हुँदै गएको देख्नु अत्यन्त पीडादायी अनुभव रह्यो। धेरै नागरिकले आफूलाई असहाय र नसुनेको जस्तो महसुस गर्न थाले। पछिल्लो समयमा रबी लामिछानेसँग सम्बन्धित विवाद तथा अन्याय भएको भन्ने धारणा पनि नेपालभित्र र विदेशमा रहेका धेरै नेपालीहरूको मनमा पहिलेबाटै सल्किरहेको असन्तोषलाई अझ तीव्र बनाउने कारण बनेको देखिन्छ।
यति धेरै उतारचढाव र अनुभव हुँदा हुँदै पनि म अझै विश्वास गर्छु कि इमानदारी, संयम र जवाफदेहितामा आधारित उदार लोकतन्त्र नै नेपालको भविष्यका लागि सबैभन्दा उपयुक्त मार्ग हो।
यस्तो अवस्थामा नेपालका संस्थापक राजा पृथ्वीनारायण शाहको राजनीतिक दूरदर्शिता सम्झनु अझ सान्दर्भिक देखिन्छ। उहाँको दिव्य उपदेश मा सन्तुलन, दूरदर्शिता र राष्ट्रिय आत्मनिर्भरताबारे गहिरा विचारहरू पाइन्छन्।
यस सन्दर्भमा चारवटा विषय विशेष रूपमा उल्लेख गर्न चाहन्छु।
पहिलो: भ्रष्टाचारप्रति शून्य सहनशीलता
दिव्य उपदेश मा एउटा स्पष्ट चेतावनी दिइएको छ।
“घूस दिने र घूस खाने दुवैलाई दण्ड दिनुपर्छ।”
भ्रष्टाचार केवल लिनेले मात्र होइन, दिनेले पनि जन्माउँछ। पृथ्वीनारायण शाहले धेरै पहिले नै चेतावनी दिनुभएको थियो। राज्य बाह्य आक्रमणले मात्र होइन, आन्तरिक भ्रष्टाचारले पनि कमजोर हुन्छ।
आजको युवापुस्ताले उठाएको सबैभन्दा ठूलो आवाज पनि यही हो। भ्रष्टाचारको अन्त्य।
तपाईंहरू नयाँ नेतृत्व यही अपेक्षाको आधारमा अघि आउनुभएको हो। त्यसैले घूस दिने र लिने दुवैप्रति कठोर र निष्पक्ष नीति अपनाउनु आजको समयको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।
दोस्रो: आर्थिक आत्मनिर्भरता
समृद्धि आफ्नै उत्पादन र क्षमताबाट निर्माण हुन्छ। अत्यधिक विदेशी निर्भरता घटाउनु आवश्यक छ। आत्मविश्वासी राष्ट्र आफ्नै उत्पादनलाई बलियो बनाउँदै, छिमेकीहरूसँग सहकार्य गर्दै अघि बढ्छ।
दिव्य उपदेश मा पनि देशको आफ्नै उत्पादनलाई बलियो बनाउन र विदेशी वस्तुमा अत्यधिक निर्भर नहुन स्पष्ट चेतावनी दिइएको पाइन्छ। आर्थिक आत्मनिर्भरता बिना राजनीतिक स्वतन्त्रता पनि दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित रहन सक्दैन।
तेस्रो: सन्तुलित कूटनीति
नेपालले छिमेकीलाई छिमेकीकै रूपमा व्यवहार गर्नुपर्छ र टाढाका शक्तिलाई पाहुनाको रूपमा। पृथ्वीनारायण शाहको प्रसिद्ध भनाइ।
“नेपाल दुई ढुङ्गा बीचको तरुल हो।”
हाम्रो भूगोल परिवर्तन हुँदैन। त्यसैले छिमेकीहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्दै राष्ट्रिय स्वतन्त्रता जोगाउनु नै बुद्धिमानी कूटनीति हो।
चौथो: विविधता र सांस्कृतिक निरन्तरता
नेपालको वास्तविक शक्ति यसको विविधता र यसको सभ्यतागत जरा दुवैमा निहित छ। पृथ्वीनारायण शाहले भनेका छन्।
“नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी हो।”
यस्तो समाजमा स्थायित्व त्यतिबेला सम्भव हुन्छ जब केही संस्थाहरू दलगत राजनीतिभन्दा माथि उभिएर निरन्तरताको प्रतीक बन्छन्। त्यस अर्थमा, पूर्ण रूपमा संवैधानिक र दलभन्दा माथि रहने राजसंस्था यदि कानुनद्वारा सीमित र दैनिक राजनीतिबाट टाढा राखियो भने, एकताको प्रतीकका रूपमा भूमिका खेल्न सक्छ कि भन्ने विषयमा पनि विचार गर्न सकिन्छ।
यदि तपाईंहरूको पुस्ताले शासनलाई यस्ता सन्तुलित सिद्धान्तहरूसँग फेरि जोड्न सक्यो भने लोकतन्त्रका कमजोर हुँदै गएका आदर्शहरू नागरिकको सम्मान, जवाफदेहिता र राष्ट्रिय आत्मसम्मान फेरि जीवन्त हुन सक्छन्।
लोकतन्त्र केवल चुनाव जितेर टिक्दैन;
जितपछि देखाइने बुद्धि, संयम र जिम्मेवारीले मात्र टिक्छ।
नेपालका धेरै राजनीतिक मौसम देखेको र भोगेको एक ज्येष्ठ नागरिकका रूपमा तपाईंहरूलाई हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु।
भगवान तपाईंहरूको साथ रहून्।
अहिले करिब तीन करोड नेपालीको विश्वासको लाभ तपाईंहरूसँग छ।
यद्यपि कतिपय स्थानमा तपाईंहरूको उदय र वर्तमान उत्थानलाई भूराजनीतिक खेलको परिणाम भनेर पनि व्याख्या गरिन्छ।
अब इतिहासले हेर्नेछ- यो विश्वास तपाईंहरूले कसरी सम्हाल्नुहुन्छ।
लेखको परिचय:
माधव राज आचार्य करिब अस्सी वर्षदेखि नेपालको सामाजिक तथा राजनीतिक परिवर्तनका साक्षी र भुक्तभोगी रहेका एक ज्येष्ठ गैरआवासीय नेपाली (NRN) हुन्। नेपालमा दशकौँदेखि भइरहेका विभिन्न आन्दोलन र व्यवस्थापरिवर्तनलाई नजिकबाट देख्दै आएका उनले देशको भविष्य, लोकतन्त्र, सुशासन र राष्ट्रिय हितका विषयमा समय–समयमा आफ्ना विचार व्यक्त गर्दै आएका छन्।
उनी पहिलो पटक सन् १९६९ मा युरोप पुगेका थिए। सन् १९८४ मा पहिलो पटक स्विट्जरल्याण्ड पुगेका आचार्य सन् २००६ देखि जुरीख शहरमा बसोबास गर्दै आएका छन्। विदेशमा रहे पनि उनी नेपालको राजनीतिक र सामाजिक अवस्थाप्रति निरन्तर चासो राख्ने सचेत नागरिकका रूपमा चिनिन्छन्।
